Đào Duy Từ là ai? Câu chuyện Lũy Thầy ở Quảng Bình

Đào Duy Từ (1572–1634) là mưu thần của chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Ông quê Thanh Hóa, nhưng dấu ấn lớn nhất lại nằm ở vùng đất Quảng Bình cũ: Lũy Trường Dục đắp năm 1630 và Lũy Nhật Lệ đắp năm 1631, đều do ông vạch kế hoạch và trông coi. Người dân kính trọng gọi ông là "Thầy", nên hệ thống lũy này có tên Lũy Thầy.

Ở Đồng Hới, dấu tích dễ nhận ra nhất gắn với hệ thống Lũy Thầy là Quảng Bình Quan. Cổng thành nằm ngay trung tâm, giữa những con đường quen thuộc của thành phố.

Đào Duy Từ là ai?

Đào Duy Từ sinh năm 1572 ở Thanh Hóa, thời Lê – Trịnh. Ông học giỏi, nhưng xuất thân trong gia đình làm nghề hát xướng. Theo lệ thời đó, con nhà hát xướng không được đi thi, nên con đường làm quan ở Đàng Ngoài gần như đóng lại với ông.

Sau đó ông vào Đàng Trong. Có thời gian ông chăn trâu cho một gia đình ở vùng Tùng Châu (Hoài Nhơn, Bình Định cũ). Dần dần, tài học của ông được biết đến và ông được tiến cử lên chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Từ đây, Đào Duy Từ trở thành một trong những người góp nhiều kế sách cho chúa Nguyễn.

Đào Duy Từ mất năm 1634, chỉ ba năm sau khi Lũy Nhật Lệ hoàn thành. Ông phục vụ chúa Nguyễn chưa đầy mười năm, nhưng tuyến lũy ông để lại còn ảnh hưởng tới thế giằng co Trịnh – Nguyễn nhiều chục năm sau đó.

"Ngọa Long cương vãn" và "Hổ trướng khu cơ"

Hai tác phẩm thường được nhắc khi nói về Đào Duy Từ:

• Ngọa Long cương vãn: bài thơ gắn với thời gian ông chưa được trọng dụng, trong đó ông ví mình với Gia Cát Lượng lúc còn ở ẩn.
• Hổ trướng khu cơ: sách bàn về binh pháp, cách bày trận, đắp thành và dùng quân.

Lũy Thầy là gì? Vì sao gọi là "Lũy Thầy"?

Thế kỷ 17, sông Gianh là ranh giới giữa Đàng Ngoài của chúa Trịnh và Đàng Trong của chúa Nguyễn. Quân Trịnh nhiều lần kéo vào, nên chúa Nguyễn cần một tuyến phòng thủ đủ chắc để giữ vùng đất phía nam.

Đào Duy Từ là người lên phương án, chọn thế đất và trông coi việc đắp lũy. Vì người đương thời gọi ông là "Thầy", công trình cũng được gọi theo là Lũy Thầy.

Hai đoạn lũy do Đào Duy Từ cho đắp

Đoạn lũy	Năm đắp	Vị trí
Lũy Trường Dục	1630	Vùng Trường Dục, phía nam Đồng Hới
Lũy Nhật Lệ	1631	Từ cửa biển Nhật Lệ chạy về phía núi Đầu Mâu, án ngữ vùng Đồng Hới ngày nay

Sau khi ông mất, các chúa Nguyễn tiếp tục đắp thêm, nối dài và gia cố nhiều đoạn khác. Vì vậy trong sách sử, tên Lũy Thầy đôi khi được dùng cho cả hệ thống lũy về sau.

Lũy Thầy giữ vai trò gì?

Lũy dựa vào núi, sông và đầm phá, chặn ngang con đường từ bắc vào nam. Trong những lần quân Trịnh tấn công ở thế kỷ 17, tuyến lũy này giúp chúa Nguyễn đứng vững ở phía nam sông Gianh. Hệ thống phòng thủ ấy là một trong những dấu ấn quân sự quan trọng mà Đào Duy Từ để lại cho Đàng Trong.

Ngày nay xem dấu tích Lũy Thầy ở đâu?

Lũy Thầy chủ yếu là lũy đất. Qua mấy trăm năm, chiến tranh và việc mở rộng đô thị, phần lớn các đoạn lũy đã mất dấu, khó nhận ra nếu không có người địa phương chỉ cho.

Chỗ dễ ghé nhất là Quảng Bình Quan ở trung tâm Đồng Hới, tỉnh Quảng Trị (Quảng Bình theo địa danh cũ). Cửa ải này được dựng năm 1639 trên tuyến Lũy Thầy, tức năm năm sau khi Đào Duy Từ mất, và đã được tu bổ sau những lần hư hại trong chiến tranh.

Ảnh: Quảng Bình Quan năm 2024. Tác giả Tttrung, giấy phép CC BY 4.0, nguồn Wikimedia Commons; ảnh đã được thu nhỏ.

Câu chuyện về cổng thành này được kể kỹ hơn trong bài Quảng Bình Quan – biểu tượng lịch sử của Quảng Bình.

Cách Quảng Bình Quan không xa là thành cổ Đồng Hới, có thể ghé trong cùng buổi nếu muốn xem thêm dấu tích xưa của thành phố.

Lũy Thầy, Quảng Bình Quan và thành cổ Đồng Hới khác nhau thế nào?

Ba tên gọi này hay bị nhầm vì cùng ở Đồng Hới và cùng gắn với chuyện phòng thủ:

• Lũy Thầy: hệ thống lũy đắp từ thế kỷ 17, khởi đầu từ Lũy Trường Dục và Lũy Nhật Lệ của Đào Duy Từ.
• Quảng Bình Quan: cửa ải dựng năm 1639 trên tuyến lũy đó, là phần dễ nhìn thấy nhất ngày nay.
• Thành cổ Đồng Hới: tòa thành xây về sau, dưới triều Nguyễn, không thuộc phần lũy do Đào Duy Từ đắp.

Về Đồng Hới cùng Xe Hưng Long

Nếu đi từ Hà Nội, lộ trình xe Hà Nội đi Đồng Hới của Xe Hưng Long có thông tin về lịch đi và cách giữ chỗ. Khi giữ chỗ, Quý Khách có thể gửi kèm địa chỉ nơi lưu trú để nhân viên kiểm tra và báo điểm xuống phù hợp với lịch đi.

Các điểm trả trong thành phố có trong bài điểm trả Xe Hưng Long tại Đồng Hới. Cách ghi địa chỉ theo địa danh mới sau sáp nhập có trong bài Đồng Hới ở đâu, thuộc tỉnh nào.

Câu hỏi thường gặp

Đào Duy Từ quê ở đâu?

Đào Duy Từ quê ở Thanh Hóa. Ông vào Đàng Trong lập nghiệp, làm mưu thần cho chúa Nguyễn Phúc Nguyên, nên tên tuổi gắn nhiều với vùng đất Quảng Bình cũ.

Lũy Thầy được đắp năm nào?

Lũy Trường Dục được đắp năm 1630, Lũy Nhật Lệ năm 1631. Cả hai do Đào Duy Từ vạch kế hoạch và trông coi. Các chúa Nguyễn đời sau còn đắp thêm nhiều đoạn khác.

Vì sao Đào Duy Từ không đi thi ở Đàng Ngoài?

Ông xuất thân trong gia đình làm nghề hát xướng. Theo lệ thời Lê – Trịnh, con nhà hát xướng không được dự thi, nên ông vào Đàng Trong tìm cơ hội.

Quảng Bình Quan có phải do Đào Duy Từ xây không?

Không. Quảng Bình Quan được dựng năm 1639, năm năm sau khi Đào Duy Từ mất. Cửa ải này nằm trên tuyến Lũy Thầy mà ông khởi đầu.

Ngày nay Lũy Thầy còn không?

Phần lớn lũy đất đã mất dấu theo thời gian. Ở Đồng Hới, Quảng Bình Quan là nơi dễ ghé nhất để hình dung về hệ thống Lũy Thầy.

Liên hệ Xe Hưng Long

Quý Khách dự định về Đồng Hới có thể liên hệ 0914.077.779 – 0963.388.388 để Xe Hưng Long tư vấn lịch đi và hỗ trợ giữ chỗ.